Koşarken yan ağrısı (dalak şişmesi) neden olur sorusu, ayakkabılarını bağlayıp hevesle yola koyulan, ancak birkaç kilometre sonra kaburgalarının altında hissettiği keskin bir acıyla durmak zorunda kalan her koşucunun zihnini en az bir kez kurcalamıştır. Halk arasında yaygın olarak “dalak şişmesi” olarak adlandırılan, tıp literatüründe ise “Egzersize Bağlı Geçici Karın Ağrısı” (ETAP – Exercise Related Transient Abdominal Pain) olarak bilinen bu durum, sporcunun motivasyonunu bir anda yerle bir edebilir. Sanki yan tarafınıza görünmez bir el tarafından bıçak saplanıyormuş gibi hissettiren bu ağrı, sadece amatörlerin değil, elit atletlerin de zaman zaman kâbusu olabilmektedir. Peki, vücudumuzda tam olarak ne oluyor da bu dayanılmaz sancı ortaya çıkıyor? Bilim insanları uzun yıllardır bu sorunun tek bir cevabı olmadığını, bunun yerine birkaç fizyolojik faktörün bir araya gelmesiyle oluştuğunu belirtiyorlar.
Diyaframın Çaresiz Savaşı: Organların Yerçekimiyle Mücadelesi
Bu ağrının en eski ve en yaygın kabul gören teorilerinden biri, solunumun başrol oyuncusu olan diyafram kası ile karın boşluğundaki organlar arasındaki mekanik gerilimdir. Diyafram, göğüs boşluğunu karın boşluğundan ayıran, nefes alıp verirken sürekli kasılıp gevşeyen kubbe şeklinde büyük bir kastır. Biz koşarken, diyafram akciğerlere hava doldurmak için aşağı doğru hareket ederken aynı anda karın içi basıncı artırır.
Ancak işin içine yerçekimi ve koşunun yarattığı sarsıntı girdiğinde işler karışır. Sağ tarafımızda bulunan karaciğer ve sol tarafımızda bulunan mide gibi organlar, her adımımızda yerçekiminin etkisiyle aşağıya doğru çekilir. Özellikle tok karınla koşulduğunda mide daha da ağırlaşır. Koşu sırasında diyafram nefes vermek için yukarı doğru hareket ederken, ağırlaşan organlar aşağıya doğru zıplar. Bu zıt yönlü hareket, diyaframı karaciğer ve mideye bağlayan bağ dokular (ligamentler) üzerinde ciddi bir gerilime neden olur.
Bu “halat çekme” oyunu, bağ dokuların aşırı gerilmesine ve diyaframda spazm benzeri krampların oluşmasına yol açar. Genellikle ağrının sağ tarafta (karaciğerin olduğu bölge) daha sık hissedilmesinin sebebi, karaciğerin karın boşluğundaki en büyük ve en ağır organ olmasıdır. Yani hissettiğiniz o keskin acı, aslında diyaframınızın organlarınızın ağırlığı altında ezilip imdat çığlığı atması olabilir.
Karın Zarının Sürtünmesi: Periton Tahrişi Teorisi
Son yıllarda yapılan araştırmalar, “dalak şişmesi”nin suçlusunun sadece diyafram olmayabileceğini, sorunun karın duvarını saran zarlarda da aranması gerektiğini ortaya koymuştur. Bu teori, özellikle omuz ağrısıyla birleşen yan ağrılarını açıklamakta oldukça başarılıdır. Karın iç duvarını saran “paryetal periton” adlı bir zar ile organları saran “visseral periton” adlı bir başka zar bulunur. Normal şartlarda bu iki zar arasında kayganlaştırıcı bir sıvı vardır ve hareket halindeyken birbirlerinin üzerinden sorunsuzca kayarlar.
Ancak koşu sırasında, özellikle de karın bölgesi gerildiğinde veya gövde çok fazla rotasyon (dönme) hareketi yaptığında, bu iki katman arasındaki sürtünme artar. Eğer mide çok doluysa (yemek veya sıvı ile şişmişse), karın içi basınç artar ve bu iki zar birbirine daha fazla baskı yapar. Bu baskı ve sürtünme, paryetal peritonun hassas sinirlerini uyararak keskin bir ağrı sinyali gönderir.
Çocuklarda bu ağrının yetişkinlere göre daha sık görülmesinin sebebi de bu teoriyle açıklanabilir; çünkü çocukların periton yüzey alanı vücutlarına oranla daha geniştir ve organları yetişkinlere göre daha hareketlidir. Dolayısıyla, koşarken dik durmamak veya yanlış postürle koşmak, karın bölgesini sıkıştırarak bu zarların tahriş olmasına ve ağrının tetiklenmesine neden olabilir.
Yanlış Nefes ve Beslenme Zamanlamasının Etkisi
Fizyolojik yapı kadar, koşucunun alışkanlıkları da yan ağrısını doğrudan tetikler. Buradaki en büyük suçlulardan biri “yüzeysel solunum”dur. Koşu sırasında vücudun oksijen ihtiyacı artar. Eğer sporcu derin ve diyaframdan nefes almak yerine, sık sık ve kesik kesik (göğüsten) nefes alıyorsa, diyafram kası tam kapasiteyle çalışamaz ve gevşeme fırsatı bulamaz. Yeterince oksijenlenemeyen (iskemiye uğrayan) diyafram kası, laktik asit biriktirmeye başlar ve kramp girerek ağrı yaratır.
Bununla birlikte, koşudan hemen önce tüketilen gıdalar adeta bir saatli bomba gibidir. Özellikle yağlı ve lifli yiyeceklerin sindirimi zordur ve midede uzun süre kalırlar. Mide doluyken koşmak, hem diyaframın hareket alanını kısıtlar hem de yukarıda bahsettiğimiz bağ doku gerilimini artırır. Sadece katı gıdalar değil, koşu öncesinde veya sırasında yüksek şekerli (hipertonik) içeceklerin aşırı tüketimi de bağırsaklarda şişkinliğe yol açarak bu ağrıyı tetikleyebilir.
Koşarken yan ağrısı (dalak şişmesi), vücudun bize “bir şeyler yanlış gidiyor” deme şeklidir. Bu; çok hızlı başladığınızın, yanlış nefes aldığınızın veya yemeği biraz fazla kaçırdığınızın işareti olabilir. Ağrı girdiğinde tempoyu düşürmek, derin nefesler almak ve ağrıyan bölgeye hafifçe bastırmak genellikle rahatlama sağlar. Ancak en iyi tedavi, doğru beslenme zamanlaması ve düzenli antrenmanla güçlendirilmiş bir merkez (core) bölgesidir.
